Restoran Stok Takibi ve Reçete Maliyeti: Porsiyon Maliyeti Nasıl Hesaplanır?
Akşam sayımı yapmadan stok nasıl takip edilir? Reçete bazlı stok düşümü, porsiyon maliyeti formülü, gıda maliyet oranı hedefi, fire ve kritik seviye uyarısı: Adana kebap örneğiyle adım adım.
Restoranların çoğu stok takibini akşam sayımıyla yapmaya çalışır ve ikinci haftada bırakır. Çünkü sayım yorucudur, hatalıdır ve sonucu kimse okumaz. Oysa stok takibinin asıl amacı "ne kadar kıyma kaldı" sorusu değil; "bu porsiyon bana kaça mal oluyor, nerede para kaçıyor" sorusudur. Bu yazı, sayım yapmadan stok takip etmenin yolu olan reçete bazlı düşümü, porsiyon maliyetinin nasıl hesaplandığını ve hangi rakamların sizi uyarması gerektiğini anlatıyor.
Reçete bazlı stok düşümü nedir?
Mantık şu: her ürünün bir reçetesi vardır. Adana kebap porsiyonu 180 g zırh kıyma, 1 adet lavaş, 60 g domates, 40 g biber ister. Bir Adana siparişi onaylandığında sistem bu miktarları ilgili hammaddelerin stoğundan otomatik düşer. Siz sadece alımları girersiniz: "20 kg kıyma geldi." Gerisi kendi kendine işler.
Sonuç: her an güncel bir stok rakamı, hiç sayım yapmadan. Haftada bir yapılan kısa bir sayımla teorik stok ve gerçek stok karşılaştırılır; aradaki fark size fireyi ve kaçağı gösterir.
Üç kavram
Hammadde: satın aldığınız şey (kıyma, lavaş, domates). Reçete: bir ürün için gereken hammadde listesi ve miktarları. Porsiyon çıkışı: mevcut stokla o üründen kaç porsiyon yapılabileceği; reçetedeki her hammadde için stok/miktar oranının en küçüğüdür.
Porsiyon maliyeti formülü
Porsiyon maliyeti, reçetedeki her hammaddenin miktarı ile birim fiyatının çarpımlarının toplamıdır:
Porsiyon maliyeti = Σ (reçete miktarı × hammadde birim fiyatı)
Adana kebap örneği (fiyatlar temsili):
| Hammadde | Reçete | Birim fiyat | Maliyet |
|---|---|---|---|
| Zırh kıyma | 180 g | 520 ₺/kg | 93,60 ₺ |
| Lavaş | 1 adet | 6 ₺/adet | 6,00 ₺ |
| Domates | 60 g | 45 ₺/kg | 2,70 ₺ |
| Sivri biber | 40 g | 70 ₺/kg | 2,80 ₺ |
| Baharat, tuz, yağ | ~10 g | sabit | 3,00 ₺ |
| Toplam | 108,10 ₺ |
Satış fiyatı 320 ₺ ise gıda maliyet oranı 108,10 / 320 = yüzde 33,8. Bu, kebap için makul bir banttır.
Gıda maliyet oranı hedefi ne olmalı?
Gıda maliyet oranı (food cost), porsiyon maliyetinin satış fiyatına bölümüdür. Sektör genelinde kabul gören bantlar:
- Yüzde 28 ile 35: et ağırlıklı ana yemekler, kebap, ızgara.
- Yüzde 20 ile 28: pide, lahmacun, makarna, hamur işi.
- Yüzde 15 ile 25: içecekler, çay, kahve, tatlı.
Önemli olan tek bir ürünün oranı değil, menünün karışımıdır. Düşük marjlı kebabın yanında yüksek marjlı ayran ve künefe satıldığında işletme ortalaması dengelenir. Bu yüzden raporlarda ürün bazlı satış adedini maliyetle birlikte okumak gerekir.
İkramlar maliyeti nasıl bozar?
Kebabın yanında gelen çorba, salata, çay ve ezme, fatura kalemi değildir ama hammaddedir. Çoğu işletme bunları hiç saymaz; sonra "kıyma hesaba uyuyor ama domates nereye gidiyor" diye şaşırır. Doğru yaklaşım ikramları da reçeteye bağlamaktır: her Adana porsiyonu otomatik olarak 1 çorba, 1 salata ve 1 çay ikramı üretir; bunlar 0 ₺ ile sipariş kalemine yazılır, stoktan düşer, ciroya karışmaz ve "en çok satanlar" listesini bozmaz. REOS'ta bu, kategori düzeyinde ikram mantığı olarak tanımlanır.
Fire: görünmeyen gider
Fire üç yerden çıkar:
- Hazırlık firesi: kemik, kabuk, yağ. Bu, reçeteye "net miktar" yerine "brüt miktar" yazılarak çözülür; 180 g pişmiş kıyma için 200 g çiğ alınıyorsa reçeteye 200 yazın.
- Bozulma: son kullanma tarihi geçen, uygun saklanmayan ürün. Günlük "fire" kaydıyla stoktan düşülür, raporda ayrı görünür.
- Kaçak: teorik stok ile sayım arasındaki açıklanamayan fark. Haftalık sayımda ortaya çıkar; büyüyorsa personel ve tedarik sürecine bakmak gerekir.
Fireyi düşürmenin en etkili yolu onu görünür kılmaktır. Hammadde bazında "alındı / kullanıldı / fire" raporunu haftalık okuyan işletmelerde fire kendiliğinden azalır; çünkü ekip ölçüldüğünü bilir.
Kritik stok seviyesi ve sipariş zamanı
Her hammadde için bir minimum seviye belirleyin. Formül basit:
Minimum stok = günlük ortalama tüketim × tedarik süresi (gün) × 1,3 güvenlik payı
Günde 12 kg kıyma tüketiyor ve kasap ertesi gün teslim ediyorsa minimum 12 × 1 × 1,3 ≈ 16 kg olmalı. Stok bu seviyenin altına inince sistem uyarır; "künefe için 4 porsiyon kaldı" gibi porsiyon bazlı uyarılar, mutfağın "bitti" demeden önce önlem almasını sağlar.
Sayım yapmadan stok takibi: haftalık rutin
Reçete bazlı sistemde günlük rutin yalnızca iki işlemdir: alım girişi (fatura geldiğinde) ve fire kaydı (bir şey atıldığında). Haftada bir de 15 dakikalık bir sayım düzeltmesi yapılır:
- Kritik 10 hammaddeyi tartın (kıyma, tavuk, peynir, yağ gibi pahalı ve çok kullanılanlar).
- Sistemdeki teorik stokla karşılaştırın.
- Farkı "sayım düzeltmesi" olarak girin; rapor bunu ayrı gösterir.
- Fark yüzde 3'ü aşıyorsa reçete miktarlarını ve hazırlık firesini gözden geçirin.
Reçete yazarken yapılan 5 hata
- Pişmiş gramaj yazmak. Reçete çiğ (alındığı haliyle) ağırlıkla yazılmalı.
- Garnitürü unutmak. Pilav, közlenmiş sebze, soğan piyazı birer hammaddedir.
- Birim karıştırmak. Yağı litre, kıymayı kilogram, lavaşı adet olarak tanımlayın ve alımı da aynı birimle girin.
- Fiyatı güncellememek. Birim fiyatı son alım fiyatıyla güncel tutun; porsiyon maliyeti aksi halde eski kalır.
- Her ürüne reçete yazmaya çalışmak. Önce cironun yüzde 80'ini oluşturan 15 ürünle başlayın; gerisini ikinci ay tamamlayın.
Hangi raporlara bakmalı?
| Rapor | Sıklık | Ne söyler |
|---|---|---|
| Ürün bazlı satış adedi ve ciro | Haftalık | Menünün yıldızları ve ölü ürünleri |
| Hammadde tüketimi (kullanılan / fire / alınan) | Haftalık | Nerede para kaçıyor |
| Porsiyon maliyeti ve gıda maliyet oranı | Aylık, fiyat değişince | Fiyat güncelleme zamanı |
| Kanal kırılımı (masa / gel-al / adrese teslim) | Aylık | Paket servisin gerçek payı |
Sonuç
Stok takibi, sayım yapmak değil reçete yazmaktır. Reçeteler bir kez doğru girildiğinde stok kendini takip eder, porsiyon maliyeti her gün güncel kalır ve fire görünür hale gelir. Bu sistemi kuran işletmeler genellikle ilk ay gıda maliyet oranında birkaç puanlık düşüş görür; bu da 700 bin ₺ cirolu bir işletmede ayda on binlerce lira demektir. Masadan sipariş ile birleştiğinde ise sipariş girildiği anda stok düşer; araya insan girmez.
Sık sorulan sorular
Reçete bazlı stok takibi için her gün sayım yapmak gerekir mi?
Hayır. Günlük iş yalnızca alım girişi ve fire kaydıdır. Haftada bir, pahalı ve çok kullanılan 10 kadar hammadde için 15 dakikalık bir sayım düzeltmesi yeterlidir.
Porsiyon maliyeti nasıl hesaplanır?
Reçetedeki her hammaddenin miktarı birim fiyatıyla çarpılır ve toplanır. Örneğin 180 g kıyma × 520 ₺/kg = 93,60 ₺; lavaş, sebze ve baharatla toplam yaklaşık 108 ₺ eder.
İdeal gıda maliyet oranı kaçtır?
Et ağırlıklı ana yemeklerde yüzde 28 ile 35, hamur işlerinde yüzde 20 ile 28, içecek ve tatlılarda yüzde 15 ile 25 bandı yaygın kabul görür. Önemli olan menü karışımının genel ortalamasıdır.
İkramlar stoktan düşmeli mi?
Evet. Çorba, salata, çay gibi ikramlar hammadde tüketir. Reçeteye bağlanıp 0 ₺ ile kaleme yazılmalı; böylece stok doğru düşer ama ciro ve en çok satanlar raporu bozulmaz.
Stok yetersizse sipariş ne olur?
REOS'ta sipariş oluşturulurken reçeteye göre stok kontrol edilir; yetersizse sipariş reddedilir ve ürün menüde tükenmiş görünür. Böylece müşteriye olmayan ürün satılmaz.
Hangi hammaddeleri takip etmekle başlamalıyım?
Cironun yüzde 80'ini oluşturan 15 kadar ürünün reçetesiyle başlayın. Bunların hammaddeleri genelde et, peynir, yağ ve hamur gibi en pahalı kalemlerdir; en büyük kazanç oradadır.
REOS
Bu yazıdakileri kendi restoranında dene
QR sipariş, mutfak ve bar terminali, reçete bazlı stok, raporlar, paket linki ve kurye havuzu. 14 gün ücretsiz, kart gerekmez, komisyon yok.